Roméo et Juliette
Het verhaal en de muzikale hoogtepunten
- Leestijd
- 6 min.
Lees de volledige synopsis van Charles Gounods Roméo et Juliette, opgeluisterd met een aantal muzikale hoogtepunten die worden toegelicht door dirigent Valentina Peleggi.
PROLOOG
Ooit werd Verona verscheurd door een bloedvete tussen de families Capulet en Montaigu. Twee jongeren uit die clans, Roméo en Juliette, werden verliefd op elkaar en betaalden dat met hun leven.
OUVERTURE EN PROLOOG
Valentina Peleggi: De hele opera draait om contrasten: liefde en dood, het persoonlijke en het publieke, donker en licht. Die dualiteit zit al in de ouverture vervat, die bestaat uit twee sterk contrasterende delen. In het eerste overheerst vuur en urgentie: agressieve accenten in het koper, plotse sforzandi en nerveuze, uitwaaierende passages in de strijkers creëren een beklemmend klanklandschap. Je voelt de onrust al, de menselijke conflicten en emoties. Maar het tweede deel is totaal anders. Het voert ons naar een tijd en een ruimte die niet bestaan. Het is een koor: een plechtige eenstemmige zang, dat haast doet denken aan een Griekse tragedie. En dan duikt het liefdesthema op, eerst in de cello’s en vervolgens bij de volledige strijkersgroep.
EERSTE BEDRIJF
Bij de Capulets is een gemaskerd bal aan de gang. Tybalt, een neef van Juliette, verzekert graaf Paris dat zijn verloofde, Juliette, hem erg zal bevallen. Ze komt binnen aan de arm van haar vader, graaf Capulet. Hij stelt zijn dochter voor aan zijn gasten en nodigt iedereen uit om plezier te maken. Wat hij niet weet, is dat een groepje gemaskerde Montaigu’s, onder wie Roméo en Mercutio, het paleis is binnengedrongen. Roméo heeft een onheilspellend voorgevoel over het feest, maar Mercutio wimpelt dat spottend af. Roméo vangt heel even een glimp op van Juliette en wordt op slag verliefd.
“Je veux vivre”
Valentina Peleggi: Voor de twee hoofdrollen is deze partituur bijzonder veeleisend. Niet alleen vanwege de lengte en het vereiste uithoudingsvermogen, maar ook qua vocaliteit. De zangers moeten voortdurend de juiste balans vinden tussen kracht en intimiteit, tussen projectie en subtiliteit.
Neem Juliette, die doorheen de opera sterk evolueert. In het eerste bedrijf klinkt ze nog jeugdig en bijna coloratuurachtig in haar grote aria “Je veux vivre”, waar ze boven het orkest zweeft als een vogel boven het water. In het vierde bedrijf, bij haar ‘gif-aria’ bijvoorbeeld, verlangt Gounod echter een sopraan met een veel dramatischer karakter.
Juliette geniet ten volle van het feest en vertelt haar voedster Gertrude, die Paris aanprijst als een goede partij, dat haar hoofd niet op trouwen staat. Wanneer Gertrude haar even alleen laat, maakt ze kennis met Roméo. Beiden voelen meteen dat ze voor elkaar zijn voorbestemd. Hun gesprek wordt verstoord door Tybalt, die op zoek is naar zijn nicht Juliette. Hij herkent de stem vanachter het masker als die van Roméo, zijn gehate vijand. Roméo en Juliette begrijpen nu dat ze tot rivaliserende families behoren. Tybalt wil de confrontatie aangaan met Roméo en zijn vrienden, maar graaf Capulet houdt hem tegen: hij wil niet dat zijn feest wordt onderbroken. De Montaigu’s trekken zich haastig terug.
TWEEDE BEDRIJF
Later die nacht komt Roméo ongezien de tuin van de Capulets binnen. Zijn page Stéphano helpt hem om tot bij het balkon van Juliettes kamer te komen. Wanneer zij naar buiten komt, verklaren ze elkaar hun liefde. Maar hun samenzijn wordt onderbroken: Grégorio en andere bedienden zijn op zoek naar een page van de Montaigu’s die de tuin zou zijn binnengedrongen. Gertrude stuurt hen weg. Wanneer Roméo en Juliette weer alleen zijn, bevestigt Juliette hem dat ze met hem wil trouwen, en hij bevestigt zijn liefde voor haar. Wanneer Gertrude Juliette naar binnen roept, proberen de jonge geliefden hun samenzijn zo lang mogelijk te rekken.
“Ô nuit divine !” & “Va ! Repose en paix !”
Valentina Peleggi: Wat zo bijzonder en mooi is aan Gounods versie van Roméo et Juliette: daar waar componisten als Bellini en Vaccai – en hun librettist Felice Romani – veel meer aandacht hadden voor het politieke aspect van Shakespeares stuk, richt hij zijn blik volledig op de twee jonge geliefden – twee jonge zielen omringd door duisternis. Het is geen toeval dat de hele opera is opgebouwd rond vier elegante liefdesduetten tussen Roméo en Juliette, elk met een eigen karakter. De manier waarop ze muzikaal vorm krijgen, weerspiegelt hoe de personages en hun relatie doorheen de opera veranderen. Wanneer ze elkaar voor het eerst ontmoeten, is de muziek nog erg ‘voornaam’, bijna aristocratisch: hij zingt een frase en zij antwoordt met een gelijkaardige. Er is nog een respectvolle afstand. Maar in de balkonscène van het tweede bedrijf verdwijnen die barrières al. Gounod voegt recitatieven toe, het ritme wordt vrijer, ze maken elkaars muzikale zinnen af en bewegen mee op een voortdurende golf van orkestrale kleuren. Fantastisch, toch?
DERDE BEDRIJF
Eerste scène
Roméo zoekt broeder Laurent op en bekent dat hij van Juliette Capulet houdt. Kort erna komen ook Juliette en Gertrude aan. De twee jongeren vragen aan de broeder om hun huwelijk te voltrekken. Hij stemt in en zegent het jonge paar, in de hoop dat deze liefde de twee rivaliserende families kan verzoenen.
Over het orkest
Valentina Peleggi: Elke opera vindt zijn eigen evenwicht in de verhouding tussen orkest en zang. Ondersteunt het orkest slechts de plot en de emoties, of stuwt het die voort? Heel vaak doet het beide. Hier zet het orkest de actie in gang en draagt het die vervolgens verder, met een prachtige transparantie.
Het draagt een gewicht en een duisternis die sterk aansluiten bij de muziek van het einde van de negentiende eeuw. Tegelijk moet die donkere wolk de personages weliswaar omgeven, maar hen niet overschaduwen of versmachten. Soms suggereert het orkest ideeën, of loopt het vooruit op bepaalde thema’s. Het geeft zo een stem aan iets wat de personages zelf nog niet hebben uitgesproken. Je merkt ook hoe Gounod de orkestmuziek gebruikt om een gevoel van beklemming te creëren. Zo schrijft hij soms opeenvolgingen van verminderde akkoorden en vertraagt hij de drieklanken, waardoor je het gevoel krijgt dat de muren van een gevangeniscel steeds dichter op je afkomen.
Tweede scène
De jonge Stéphano is bij het huis van de Capulets op zoek naar zijn meester Roméo. Spottend zingt de jongeman over een tortelduifje in een nest van aasgieren dat op het punt staat om uit te vliegen omwille van de liefde. De allusies op Juliettes situatie werken als een rode lap op de Capulets, die komen aangesneld. In zijn overmoed wil Stéphano zijn degen trekken om te duelleren met de Capulets. Inmiddels zijn ook andere Montaigu’s ter plaatse, onder wie Mercutio en Benvoglio. Verontwaardigd mengt Mercutio zich in de confrontatie; Stéphano is immers nog maar een kind. Tybalt komt eveneens toegesneld met andere Capulets en trekt zijn zwaard. Roméo probeert de gemoederen te bedaren, maar Tybalt is vol haat en noemt Roméo een lafaard die niet wil vechten. Mercutio kan de belediging niet verdragen en kruist de degens met Tybalt. Wanneer Mercutio dodelijk gewond raakt, laat Roméo zijn terughoudendheid varen en stort hij zich woedend op Tybalt, die hij doodt. Alle omstaanders zijn geschokt. Ze eisen gerechtigheid van de hertog, die op de plaats van het onheil is aangekomen. De hertog verbant Roméo uit Verona: hij moet diezelfde avond nog de stad verlaten.
VIERDE BEDRIJF
Eerste scène
“Roméo ! Qu'as-tu donc ?”
Valentina Peleggi: Voor mij is dit een van de mooiste operaduetten die ooit zijn geschreven. Elk detail in de partituur is verfijnd. Dit is de Franse romantiek op haar hoogtepunt: een stijl waarin vocale lyriek, melodische flair, een lichtende orkestratie en een bijna sacrale intimiteit perfect in evenwicht zijn.
Roméo en Juliette zingen dezelfde tekst, in hetzelfde ritme, boven een fluisterende figuur in het orkest. Tot de leeuwerik buiten het toneel hen onderbreekt. Waarna de muziek plots heen en weer schiet tussen tedere romantiek en de wanhoop van het afscheid.
Alvorens te vertrekken heeft Roméo in het geheim de nacht bij Juliette doorgebracht. Juliette vergeeft haar geliefde dat hij Tybalt heeft gedood. Terwijl de dag aanbreekt en het afscheid nadert, betuigen ze elkaar nogmaals hun liefde. Nadat Roméo is vertrokken, komt graaf Capulet, vergezeld van broeder Laurent, zijn dochter meedelen dat ze vandaag nog met Paris zal trouwen, zoals Tybalt het wenste. Zodra haar vader vertrokken is, wendt Juliette zich in haar wanhoop tot broeder Laurent: ze wil nog liever sterven dan met Paris trouwen. Hij geeft haar bij wijze van list een gif. Als ze dat inneemt, zal het lijken alsof ze dood is, maar dat zal een tijdelijke toestand zijn. Op die manier kan de broeder ervoor zorgen dat ze de dag erna in het familiegraf zal ontwaken met Roméo aan haar zijde, zodat ze samen kunnen vluchten. Ondanks haar angstige voorgevoel put Juliette uit haar liefde de moed om het gif te drinken.
Tweede scène
Nadat ze het gif heeft ingenomen, beleeft Juliette de gebeurtenissen als in een bevreemdend waas. Op de drempel van de kapel waar het huwelijk met Paris zal plaatsvinden, wijst Capulet zijn dochter op het huwelijksgeluk dat ze tegemoet gaat. Plots zakt ze levenloos in elkaar. Capulet is ontzet als hij vaststelt dat zijn dochter niet meer ademt.
Epithalamium
Valentina Peleggi: Gounod doet er alles aan om Roméo en Juliette af te zonderen van de rest van de wereld. Niet alleen door grote ensembles af te wisselen met intieme duetten, maar ook door binnen sommige koorscènes letterlijk afstand te creëren tussen de geliefden en de andere personages op het toneel. In deze versie gebruiken we een scène die vaak wordt geschrapt: het zogenaamde ‘Epithalamium’, een traditioneel huwelijkslied uit de versie van de partituur van 1888. Op een bepaalde manier voelt die scène bijna dystopisch aan. Het koor barst uit in een feestelijk madrigaal, licht en bijna pastoraal van karakter, met een dansante sfeer. Die stralende vrolijkheid maakt de situatie alleen maar gruwelijker. Terwijl Juliette bezwijkt onder de angstaanjagende werking van het gif, zingt het koor onbekommerd over het leven, de jeugd en het huwelijk. Dat levert een sterk theatraal contrast op, dat mij diep raakt.
VIJFDE BEDRIJF
Roméo heeft het bericht van broeder Laurent waarin de list wordt uitgelegd niet ontvangen en gelooft dat Juliette werkelijk dood is. Hij betreedt de crypte van de Capulets. Bij het zien van zijn levenloze geliefde drinkt hij zelf een vergif. Op dat moment wordt Juliette wakker. Even zijn de geliefden overgelukkig en maken ze aanstalten om samen te vluchten, maar dan voelt Roméo de werking van het gif. Wanneer Juliette begrijpt dat hij ten dode is opgeschreven, neemt ze de dolk die ze had verstopt en steekt zichzelf neer. De twee geliefden sterven samen.
“Console-toi, pauvre âme”
Valentina Peleggi: De manier waarop je een opera laat eindigen, kan een blijvende indruk nalaten op het publiek, als je het goed doet tenminste. Gounod en zijn librettisten kozen voor een laatste, emotioneel geladen duet. De korte vreugde van hun hereniging wordt meteen afgebroken wanneer Roméo bekent dat hij het gif heeft gedronken. Vervolgens klinkt in het orkest, in de altviolen, een verwijzing naar de leeuwerik uit hun eerdere duet. Nu klinkt die eerder als een majestueus gebed om vergiffenis. Een van de muzikale vondsten aan het einde toont hoe goed Gounod zijn hoofdpersonages begrijpt. Roméo en Juliette kunnen zich nooit losmaken van de bloedige vete tussen hun families. Ook muzikaal blijft die spanning voortdurend aanwezig. Ze wordt nooit helemaal opgelost. Maar in de laatste maten kan een van de hoofdthema’s die we doorheen de opera hebben gehoord eindelijk tot een oplossing komen. En op dat moment breekt de spanning. Omdat dit een tragedie is, voelt die ontlading tegelijk bevrijdend en verwoestend.
